De boekenkast van de professional

De boekenkast van de professional

Een selectie boeken en blogs over essentiële oliën en aromatherapie

Tijdens workshops en opleidingen krijg ik regelmatig de vraag naar boeken en blogs die het lezen waard zijn. Het ontbreekt niet aan leesvoer over aromatische planten, essentiële oliën en de toepassingen in de aromatherapie: van beknopte praktische gidsen voor specifieke toepassingen tot kanjers van boeken. Dat kan verheugend klinken, maar het pad naar kwalitatieve informatie is niet altijd vlot bewandelbaar.

De toegankelijke beknopte gids

Veel inleidende boeken missen de precisie die je mag verwachten van auteurs die professioneel actief zijn in het werkdomein waarover ze publiceren: van onvolledige benamingen van oliën tot onduidelijke of niet afgebakende therapeutische eigenschappen.

Mijn oog viel onlangs op een vrolijk ogend boekje dat je aanzet tot het gebruik van essentiële oliën bij massage en waarvan ik, uit respect voor de auteur, de titel niet zal citeren. Onder de hoofding “libido voor vrouwen” (volgend op de pagina “libido voor mannen”) las ik het voorstel van de auteur: Ylang-ylang EO (EO: essentiële olie) en Scharlei EO in Macadamia draagolie: “masseer de onderrug en de onderbuik, 2 keer per dag”. Er was een tijd dat ik me ergerde aan dergelijke boeken.

Dat Ylang-ylang EO (Cananga odorata, bloem) “sedatieve” eigenschappen heeft bleek uit klinische studies (sedatief tussen aanhalingstekens, zie zijbalk). Maar waarom dit extract steeds met (de vaak vrouwelijke) seksualiteit wordt geassocieerd, als “afrodisiacum”, heb ik nog steeds niet begrepen. Juister: dat weiger ik te begrijpen. Hoewel ik de achterliggende veronderstelling afwijs, ben ik bereid de redenering te volgen dat de bedwelmende actie van de olie enige remming los kan maken en begrijp ik de associatie met de beleving van de seksualiteit. Ik begrijp tevens dat het exotisch bloemaroma van Ylang-ylang EO eerder met “vrouwelijkheid” wordt verbonden, hoewel uit mijn praktijkwerk met cliënten duidelijk blijkt dat mannen evenzeer kiezen voor bloemaroma’s. Het is duidelijk dat we hier vertoeven in het speelveld van de maatschappelijk geconditioneerde symboliek.

De keuze van Scharlei EO is evenzeer kort door de bocht. In de literatuur lees je courant hoe de olie ingezet kan worden bij problemen van de menstruatiecyclus (regelmaat, pijn), bij de overgang of bij het in evenwicht brengen van de hormonale balans. Op heden ontbreekt het echter aan onderzoeksmateriaal dat een eventuele endocriene (hormonale) werking, evenals de therapeutische toepassingen ervan, bevestigt.

In de aromatherapie is Scharlei of Muskaatsalie EO (Salvia sclarea, bloeiende top) wellicht de meest geciteerde olie met een mogelijke phyto-oestrogene werking. De oestrogeen-like werking wordt toegeschreven wordt aan de molecule sclareol, een diterpenol. Sclareol zou een structuur hebben die aanleunt bij de vrouwelijke hormonen. Tisserand stelt dat (sta me hier even toe kort door de bocht te gaan), gezien de molecule geen fenolstructuur noch een secundaire ring bevat, het onwaarschijnlijk is dat sclareol een oestrogene activiteit vertoont (Tisserand, 2010).

Terug naar het boek. De auteur noemt geen bestanddeel of werkingsprincipe, maar formuleert enkel een onduidelijk voordeel van de voorgestelde routine: “stimulerende massage voor vrouwen”. Als we aannemen dat “stimulerend” het opwekken van het verlangen naar seksueel avontuur betekent (de titel zegt: “Libido voor vrouwen”), is er geen bewijs over welke bestanddelen van de geciteerde oliën, of werkingsprincipes, die rol daadwerkelijk spelen, noch hoe de mogelijke actie vertaald zou kunnen worden in een therapeutisch model.

Stel nu dat, ondanks mijn opmerkingen, beide oliën toch de in de titel genoteerde werking zouden hebben, dan blijven twee vragen onbeantwoord. Waarom moet de massage zich richten tot onderrug en buikstreek? Door de aanwezigheid van de nabijgelegen genitaliën? Welk werkingsprincipe ligt achter deze keuze? Vervolgens, masseer “2 maal per dag”? Het therapeutische model achter deze frequentie is me een raadsel.

Cananga odorata, Francisco Manuel Blanco (O.S.A.)

Een Britse studie uit 2008 bevestigt wat we als een “bewelmende” werking van Ylang-ylang EO kunnen benoemen. Het onderzoek evalueerde de effecten op cognitie en gemoedstoestand (Engels: mood) bij verstuiving met Ylang-ylang EO bij 144 deelnemers. Terzijde: in hetzelfde onderzoek wordt ook met Pepermunt EO getest, de verkwikkende olie die je op een aantal vlakken als de absolute tegenhanger van Ylang ylang kan beschouwen. De studie toont verhoogde rust (Engels: calmness), verlaagde alertheid, vertraagde geheugenwerking (Engels: speed of memory) en vertraagde reactietijd (Engels: speed of attention) (Moss, Hewitt, Moss, & Wesnes, 2008).

In 2004 onderzocht een Thais-Australisch team de impact van inhalatie van Ylang-ylang EO op een reeks fysiologische parameters en op de subjectieve mentale en emotionele toestand (door zelf-evaluatie met visuele analoge schalen) bij 24 personen (Hongratanaworakit & Buchbauer, 2004). De onderzoekers rapporteren een lagere polsslag en een lagere systolische bloeddruk (bovendruk) bij de interventiegroep. De resultaten duiden op een verlaagde activiteit in het autonome zenuwstelsel (Engels: Autonomic Nervous System, ANS) respectievelijk een verminderde sympatische tonus. Opvallend is dat mensen uit de interventiegroep zich meer alert en oplettend voelden. Hoe lager de polsslag, hoe alerter mensen zich voelden, met andere woorden: de fysiologische en de gedragsprocessen gingen elk een andere kant op. Zoals de onderzoekers het stellen: inhalatie van Ylang-ylang EO leidt tot de “ontkoppeling” van fysiologische – en gedragsactivatie (Engels: arousal). Ze besluiten dat de werking van Ylang-ylang niet als relaxerend of sedatief benoemd kan worden, wel als harmoniserend.

Mentha x piperita, Franz Eugen Köhler, Köhler’s Medizinal-Pflanzen

Eigenschappen en toepassingen

In het boekenrek over aromatherapie lijkt het kopiëren en plakken van lijsten van eigenschappen van extracten een favoriete sport. Tenminste, zo lijkt het, want als je benieuwd bent naar de bronnen achter de informatie of de geponeerde stellingen, blijf je vaak op je honger zitten. Dat geldt des te meer voor een aantal boeken die als “standaardwerk” of “onmisbaar” gepromoot worden.

Diezelfde eigenschappen worden meestal nauwelijks of niet in de context geplaatst van een specifieke toepassing. Bijvoorbeeld: een olie, gebruikt via orale toediening, kan andere eigenschappen vertonen dan diezelfde olie toegepast op de huid. Vaak zal ook de toepassingswijze bepalend zijn voor het al dan niet bekomen van het gewenste effect.

Denk aan Pepermunt EO (Mentha x piperita, bovengrondse delen). Het extract is (in hoofdzaak) pijnstillend en tonisch. De pijnstillende werking heeft betrekking op de cutane toepassing bij nociceptieve pijn (en niet bij pijn van psycho-emotionele aard, noch bij neuropathische pijn in beschadigd zenuwweefsel). Het pijnstillend effect is te wijten aan (−)-menthol, een monoterpeenalcohol dat een belangrijk bestanddeel is van zowel Pepermunt EO als Akkermunt EO. Bij cutane toepassing heeft menthol een dosis- en tijdafhankelijke werking: een afkoelend affect, een pijnstillende werking (Liu, et al., 2013) en een bloedvatverwijdende werking (vasodilatatie) (Craighead, McCartney, Tumlinson, & Alexander, 2017). De tonifiërende werking heeft betrekking, via orale inname, op de spijsvertering. Dat het extract ook een sterke “tonifiërende” werking op het hartritme heeft (de hypertensieve werking zorgt voor een stijgende bloeddruk) bemoeilijkt de therapeutische toepassing.

Misschien lijkt dit evident en verwacht je hierover geen toelichting van de auteur. Dan geef ik je een ander, meer overtuigend, voorbeeld. Roomse kamille EO (Chamaemelum nobile of Anthemis nobilis, bloem) is kalmerend, een eigenschap die gekend is van de kamillethee (van de gedroogde plant) voor het slapen gaan. Wat betekent kalmerend? Spierontspannend op het spierweefsel? Inwerkend op het centrale zenuwstelsel? Of kalmerend op de huid bij zonnebrand? En, opnieuw, welke zijn de toepassingswijzen die het beoogd effect bewerkstelligen?

Door deze onduidelijkheid moet je als professional je eigen onderzoek verderzetten en zelf beslissingen maken over het al dan niet zinvol inzetten van een extract in je toepassing.

De shortlist

Wat is dan wel het lezen waard? Ik kan in het Nederlandstalig taalgebied helaas weinig leesvoer voorstellen. Ik houd het dus bij enkele Engelstalige en Franstalige titels. Deze lijst is zeker niet beperkend bedoeld. Las je een degelijk boek dat een plek verdient in dit blogartikel? Stuur me een email.

Robert Tisserand

Robert Tisserand

Met The Art of Aromatherapy: The Healing and Beautifying Properties of the Essential Oils of Flowers and Herbs publiceerde Robert Tisserand 1978 mogelijks een van de eerste Engelstalige boeken over aromatherapie:

Tisserand, R. B. (1978). The Art of Aromatherapy: The Healing and Beautifying Properties of the Essential Oils of Flowers and Herbs. Healing Arts Press.

In 1995 schreef Robert samen met Rodney Young Essential Oil Safety, hét referentiewerk inzake toxologie van essentiële oliën, zowel van extracten als van individuele biochemische bestanddelen. Negentien jaar later zag de tweede editie het daglicht:

Tisserand, R., & Young, R. (2014). Essential Oil Safety (2 ed.). Churchill Livingstone.

Met Tisserand als editor werden twee Franstalige klassiekers uit de aromatherapie vertaald naar het Engels:

Gattefossé, R.-M. (1996). Gattefosse’s Aromatherapy. (R. B. Tisserand, Red.) Random House UK.
Valnet, J. (1982). The Practice of Aromatherapy: A Classic Compendium of Plant Medicines & Their Healing Properties. (R. B. Tisserand, Red.) Healing Arts Press.

Ben je vlot Engelstalig, dan vind je op Robert Tisserand’s website een uitgebreide selectie tekstmateriaal, gericht op professionele toepassingen (klik Advanced clinical).

Jennifer Peace Rhind

Jennifer Peace Rhind

Jennifer Peace Rhind is auteur bij de Londense uitgeverij Singing Dragon en publiceerde in 2016 een werk over de synergetische effecten van blending, met een overzicht van de onderzochte werking van essentiële oliën in zeven domeinen en een bespreking van een selectie extracten:

Rhind, P. J. (2016). Aromatherapeutic blending – Essential oils in synergy. London: Singing Dragon.

Eerder publiceerde de auteur Essential Oils – A Handbook for Aromatherapy Practice. De derde editie dateert van oktober 2019:

Rhind, J. P. (2019 (Third Edition)). Essential Oils: A Comprehensive Handbook for Aromatic Therapy. Jessica Kingsley Publishers.

Dominique Baudoux

Dominique Baudoux

In de lijn van zijn opleidingen voor professionals in het Collège International d’Aromathérapie Dominique Baudoux publiceerde Dominique Baudoux een aantal boeken gericht op de klinische toepassing van aromatische extracten in professionele context, waaronder zijn recente werk “Aromathérapie – 100 huiles essentielles” met monografieën van 100 aromatische extracten:

Baudoux, D. (2017). Aromathérapie – 100 huiles essentielles. Malakoff: Dunod.

Dit boek werd eind 2019 vertaald naar het Engels in een uitgave door Singing Dragon:

Baudoux, D. (2019). Contemporary French Aromatherapy. Singing Dragon.

Eerder publiceerde de auteur een thematische reeks met formules voor een uitgebreid aantal gezondheidsklachten, waaruit ik de volgende titels kies:

Baudoux, D. (2010). Les cahiers pratiques d’aromathérapie selon l’école française – Volume 1 – Pédiatrie (Edition 2011 ed.). Inspir.

Baudoux, D. (2010). Les cahiers pratiques d’aromathérapie selon l’école française – Volume 5 – Grossesse. Inspir.

Baudoux, D., & Zhiri, A. (2010). Les cahiers pratiques d’aromathérapie selon l’école française – Volume 2 – Dermatologie. Inspir.

Petra Ratajc

Petra Ratajc is biologe, onderzoekster en deelt haar kennis in workshops en opleidingen. Haar studiegebied omvat medicinale en aromatische planten, secundaire metabolieten, farmacologie, farmacognosie (de studie van planten als basis voor geneesmiddelen), de biologie gerelateerd tot het natuurbehoud en algemene biologie. Sinds 2016 deelt ze haar inzichten op haar Engelstalige blog PhytoVolatilome (www.PhytoVolatilome.com).

Janetta Bensouilah en Philippa Buck

Janetta Bensouilah en Philippa Buck brachten in 2006 met Aromadermatology een opmerkelijk werk over de behandeling van courante huidproblemen met aromatherapie. De auteurs besteden m.i. te weinig aandacht aan de transdermale absorptie van essentiële oliën, een complex en nog grotendeels te onginnen terrein voor de wetenschap. In hoofdstuk 4 bespreken ze de ingredienten voor cutane bereidingen, met een zeer beperkte bespreking van plantaardige oliën waarin ze besluiten dat verder onderzoek noodzakelijk is naar mogelijke huid permeatie (doordringing) van vette oliën:

Bensouilah, J., & Buck, P. (2006). Aromadermatology. Oxford: Radcliffe Publishing.

Farma in topvorm

Indien je interesse hebt in de farmacologische werking van essentiële oliën, dan zijn een aantal klassiekers onmisbaar.  De farmacologische werking omvat, onder meer, de directe anti-infectieuze actie van essentiële oliën op ongewenste micro-organismen (antibacterieel, antiviraal, schimmelwereld, antiparasitair …). Deze anti-infectieuze actie werd de voorbije eeuw, in navolging van het befaamde werk uit 1937 “Aromathérapie, les huiles essentielles, hormones végétales” van René-Maurice Gattefossé (Gattefossé, 1937), door een aantal auteurs onder de loep genomen. Het Franstalig taalgebied (Frankrijk, België) blijkt in deze materie vruchtbare grond: Jean Valnet, Paul Belaiche, Pierre Franchomme & Daniel Pénoël en Dominique Baudoux plaatsten, gespreid over een halve eeuw, de anti-infectieuze werking (onder meer), elk op een eigen manier, in therapeutische context.

Jean Valnet publiceerde in 1964 “Aromathérapie : Traitement des maladies par les essences des plantes“:
Valnet, J. (1964). Aromathérapie, traitement des maladies par les essences des plantes. Paris: Maloine.

Een heruitgave is courant verkrijgbaar als pocketboek:
Valnet, J. (2001). L’aromathérapie – Se soigner par les huiles essentielles. Paris: Maloine.

Robert Tisserand publiceerde in 1993 een Engelstalige editie:
Valnet, J. (1982). The Practice of Aromatherapy: A Classic Compendium of Plant Medicines & Their Healing Properties. (R. B. Tisserand, Red.) Healing Arts Press.

Paul Belaiche-Daninos (Traité de psychothérapie et d’aromathérapie, 1979, in meerdere delen)

Pierre Franchomme, R. Jollois, Daniel Pénoël (L’aromatherapie exactement, 1990)

Dominique Baudoux: zie hogerop voor een selectie van publicaties

Chinese geneeskunde en aroma

Dennis Willmont beoefent sinds dertig jaar acupunctuur, Taijiquan en Daoistische meditatie. Begin de jaren ’80 pioniert hij met een professioneel Shiatsu en Acupressure Therapy programma in Noord-Amerika. Dennis gebruikt essentiële oliën en Chinese kruiden in zijn acupunctuurpraktijk in Marshfield, Massachusetts. In 2004 publiceert hij het referentiewerk “Aromatherapy with Chinese Medicine“:

Willmont, D. (2008). Aromatherapy with Chinese Medicine. Will Mountain.

Indrukwekkend qua inhoud, grootte, ontwerp en lay-out: “Wu : Manuel de massage énergétique chinois” door Sylvie Chagnon uit 2013 bij Guy Trédaniel. Onmogelijk te beschrijven, dus verwijs ik door naar de beschrijving op Guy Daniel’s website:

Chagnon, S. (2013). WU Manuel de massage énergétique. Guy Trédaniel.

In de beknopte “Aromatherapy for healing the spirit”, stelt Gabriel Mojay een selectie essentiële oliën voor bij een uitgebreid aantal psycho-emotionele problemen. De keuze van de extracten motiveert hij vanuit de Chinese geneeskunde. Een apart hoofdstuk is gewijd aan de bespreking van 40 essentiële oliën. De editie uit 1999 bij Healing Arts Press:

Mojay, G. (1999). Aromatherapy for healing the spirit. Rocherster, Vermont: Healing Arts Press.

Yoga en aroma

Mona Flynn en Asti Atkinson brengen met Essential Yoga Practice een boek in drie delen. Het eerste deel is een inleiding tot yoga, ayurveda en chakra’s. Deel twee is een beknopte gids tot het gebruik van essentiële oliën. Tot slot, in deel drie beschrijven de auteurs zes yoga flows me een aantal aromatische blends (mengsels):

Flynn, M., & Atkinson, A. (2016). Essential Yoga Practice. North Charleston: CreateSpace Independent Publishing Platform.

Ben je yoga teacher en werk je met kinderen, dan is Catherine Blondiau’s boek iets voor jou. In een eerste deel doet de auteur een pedagogische aanpak uit de doeken van yoga met kinderen, in een tweede deel beschrijft ze vijf yoga sessies met essentiële oliën. Dominique Baudoux (zie hogerop) tekent voor de selectie van de oliën met bijhorende motivatie:

Blondiau, C. (2013). Yoga pour les enfants et synergies d’huiles essentielles. Bruxelles: Editions Amyris.

Koken met aroma

Een groot aantal aromatische extracten wordt als voedingssupplement op de markt gebracht en vindt dus, buiten een therapeutisch gebruik, toepassing in de keuken. Geef je kookworkshops of blog je over (gezonde) voeding, dan zijn deze boeken het ontdekken waard:

Cupillard, V. (2015). Cuisiner avec les huiles essentielles et les eaux florales. Paris: Editions La Plage.

Hönig, S., & Kutschera, U. (2014). Aromakitchen cooking with essential oils. Atglen, US: Schiffer Publishing.

Diverse literatuurvermeldingen

Craighead, D. H., McCartney, N. B., Tumlinson, J., & Alexander, L. M. (2017, 3). Mechanisms and time course of menthol-induced cutaneous vasodilation. Microvascular Research, 110, 43-47.

Gattefossé, R. M. (1937). Aromathérapie, les huiles essentielles, hormones végétales. Paris: Girardot.
Robert Tisserand publiceert in 1996 een Engelstalige editie:
Gattefossé, R.-M. (1996). Gattefosse’s Aromatherapy. (R. B. Tisserand, Red.) Random House UK.

Hongratanaworakit, T., & Buchbauer, G. (2004, 8). Evaluation of the Harmonizing Effect of Ylang-Ylang Oil on Humans after Inhalation. Planta Medica, 70(7), 632-6.

Liu, B., Fan, L., Balakrishna, S., Sui, A., Morris, J., & Jordt, S.-E. (2013, 10). TRPM8 is the Principal Mediator of Menthol-induced Analgesia of Acute and Inflammatory Pain. Pain, 154(10), 2169–2177.

Moss, M., Hewitt, S., Moss, L., & Wesnes, K. A. (2008, 2). Modulation of cognitive performance and mood by aromas of peppermint and ylang-ylang. International Journal of Neuroscience, 118(1), 59-77.

Tisserand, R. (2010, 4). Is clary sage oil estrogenic? Opgeroepen op 11 17, 2017, van Robert Tisserand: http://roberttisserand.com/2010/04/is-clary-sage-oil-estrogenic/

Meer lezen?

Schrijf in op de email updates

*Verplicht veld. Je gegevens worden niet met derden gedeeld. Je kan op elk moment uitschrijven. Lees ons Privacybeleid.